بیماری ام اس را بهتر بشناسیم .

1/ 11/ 1391          

دکترغلامعلی یوسفی پور متخصص مغز و اعصاب و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز

بیماری مولتیپل اسکلروریز یا ام اس یک بیماری خودایمنی و التهابی سیستم اعصاب مرکزی (مغزونخاع ) است که عمدتاٌ افراد جوان ( 18-40 سالگی )راگرفتار میکند.

دربیماری ام اس غلاف رشته های عصبی آسیب می بینند ، یعنی لایه محافظ رشته های عصبی ، توسط سلولهای دفاعی بدن (ماکروفاژها ) ، مورد حمله قرار گرفته و آسیب می بینند . به این غلاف ، میلین میگویند . میلین یک پوشش محافظتی از جنس چربی است که از طریق گره های رانویه ، پیام عصبی را منتقل می کند . در بیماری ام اس سلولهای دفاعی بدن ، به علل نامشخص به غلاف میلین اعصاب حمله کرده و آن را از بین می برند. به عبارت دیگر میلین را یک بیگانه برای بدن فرض کرده ، به تخریب آن می پردازند . با آسیب دیدن غلاف میلین ، انتقال دستورات از مغز و نخاع به عضلات اندام هدف ، مختل شده و یا به کندی صورت می گیرد .

علائم ام اس در افراد مختلف ، متفاوت بوده و قابل پیش بینی نیست ، به عبارت دیگر یک فرد مبتلا به ام اس ممکن است تا مدت ها علائم و نشانه ی بالینی بسیار خفیفی مانند سرگیجه و یا اختلالات حسی گوناگون در نقاط مختلف بدن داشته باشد ، ولی بیمار دیگر در مدت زمان کوتاهی دچار اختلال حرکتی ، تعادلی و ناتوانی شدید شود. هم چنین علائم بیماری بسته به محل ایجاد ضایعه ( وجود ضایعه در نقاط مختلف مغز و نخاع ) متفاوت است و لذا این بیماران ممکن است طیفی از علائم ، از یک حمله خفیف تاری دید تا علائم شدیدتر را تجربه کنند و به دنبال آن معمولاً دوره های بهبود (بدون علائم بالینی ) بوجود می آید .

طی چند سال اخیر نه تنها شیوع آن در ایران بلکه در کل دنیا و حتی کشورهای همسایه ایران رو به افزایش گذاشته ، طبق بررسی های صورت گرفته در تهران بنظر میرسد میزان شیوع بیماری ، حدود 50 درصد هزار می باشد ، تخمین زده میشود و میزان مبتلایان به ام اس در استان فارس بیش از 4400 نفر ( 3362 نفر زن ، 1138 نفر مرد) طبق آخرین آمار ارائه شده توسط انجمن خیریه همیاران بیماران ام اس فارس می باشد ، البته این شیوع در مناطق شهرنشین به نظر میرسد که بالاتر بوده و در مناطق روستائی شیوع بیماری کمتر است . دلیل اینکه چرا بروز شیوع ام اس در ایران رو به افزایش است هنوز معلوم نیست ، عمدتاً بیماران را افراد جوان تشکیل میدهند که علائم بیماری برای اولین بار در چند ماه و یا چند سال اخیر در آنها ایجاد شده است .

بیماری ام اس یک بیماری خود ایمنی است و در این رابطه هم استعداد ژنتیکی و هم نقص سیستم ایمنی و هم فاکتورهای محیطی دست به دست هم میدهند تا این بیماری ایجاد شود .علیرغم اینکه نقش وراثت و ژنتیک در بیماری ام اس تا حدودی قابل توجه است ، لیکن بیماری ام اس به معنی اخص کلمه بیماری ارثی نیست اما در بعضی فامیل ها و خانواده ها بیشتر مشاهده میشود و در کل اگر فردی مبتلا به ام اس باشد، فرزند آن بیمار کمتر از پنج درصد احتمال دارد به بیماری مبتلا شود و در 95 درصد موارد سالم خواهد ماند. و لذا در مورد ازدواج بیماران با افراد سالم هیچ گونه مانعی وجود ندارد. تئوری هائی در زمینه اینکه بعضی از عوامل ویروسی میتوانند بعنوان یکی از عوامل محیطی در بیماری زائی موثر باشند فرضیه هائی مطرح گردیده است ، لیکن هنوز به صورت قطعی به اثبات نرسیده و نکته حائز اهمیت در این رابطه اینکه بیماری ام اس به هیچ عنوان مسری و واگیر نیست .    

در مجموع ، تحقیقات علمی نشان داده است ، افرادی که به بیماری ام اس دچار میشوند احتمالاً استعداد و زمینه ژنتیکی ابتلا به بیماری را شاید از بدو تولد با خود دارند ، وقتی این افراد در موقعیت های جغرافیایی خاصی که از نظر ریسک ابتلا بالاست و هم چنین در معرض فاکتورهای محیطی خاصی قرار می گیرند . ممکن است به بیماری ام اس دچار شوند.

راجع به علل افزایش شیوع هنوز ابهامات زیادی وجود دارد که به وضوح به آن پاسخ داده نشده است . شاید وجود اکثریت عمده جمعیت حاضر ایران در گروه جوان (40 -18 سالگی ) ، تغییردرنوع تغذیه ، کمبود ویتامین D در اثر سوء تغذیه و یا در معرض قرار نگرفتن آفتاب قبل از سن پانزده سالگی (بعلت زندگی آپارتمان نشینی ) و احتمالاً افزایش شیوع استرس های روزمره در افراد و تعدادی عوامل وفاکتورهای دیگر که هنوز نقش آنها به اثبات نرسیده و باید مورد تحقیق و بررسی دقیق علمی قرار گیرند .

عوامل تشدید کننده در بیماری ام اس : با مراجعه به منابع مختلف پی میبریم که عوامل زیادی در تشدید بیماری موثر می دانند که تعدادی از آنها را با اطمینان بیشتری میتوان عنوان کرد . لیکن نقش برخی دیگر هنوز مورد سوال است از جمله اینها میتوان به موارد چندی اشاره کرد .

  • استرس های جسمی و روحی چه به صورت حاد و ناگهانی و چه به صورت مزمن میتواند دو برابر بیشتر از شرایط معمول باشد . لازم به تذکر است که طرز تلقی و نگاه فرد به شرایط سخت و دشوار زندگی ، نحوه برخورد او و تلاش وی برای حل مسائل و یا پذیرش منطقی آنهاست که تعیین کننده می باشد ، لیکن رل استرس های روحی و جسمی در بروز و شیوع این بیماری و یا تشدید حملات ام اس هنوز ثابت نشده و نیاز به تحقیقات بیشتری در این زمینه دارد.

  • بیماریهای عفونی و تب دار از جمله بیماریهای ویروسی و آنفولانزا

  • گرمای محیط بخصوص اگر همراه با رطوبت باشد ( بعلت بالارفتن دمای داخلی بدن ، لذا بیماران از استحمام با آب داغ و یا رفتن به سونا و هم چنین ورزش های فیزیکی سنگین و خسته کننده باید خودداری کنند.)

  • خستگی : بیش از حد متعارف

  • ضربه ها : که هنوز در مورد آن اطلاعات متناقضی وجود دارد

معرفی برخی از درمان های رایج ام اس در ایران :

در مورد تاریخچه درمان ام اس به بیست سال قبل که می نگریم ام اس بعنوان یک بیماری بدون درمان و یا لاعلاج تلقی میشد . تنها در عود حملات بیماری از ترکیبات ضد التهابی کورتیکوسروئید بصورت تزریقی یا خوارکی استفاده میشد که همه ، کم و بیش با عوارض بی شمار این داروها آشنا هستند و یا نهایتاً جهت کنترل و پیش گیری از عود و پیشرفت بیماری از داروهای پر عارضه سرکوب کننده سیستم ایمنی استفاده میشد . لیکن از حدود سال 1990 بتدریج اینترفرون ها وارد عرصه پزشکی و درمان بیماری ام اس شدند که در واقع در سایه این داروها تحول و انقلابی در درمان این بیماری صعب العلاج ظاهر شد و نوع عودکننده و بهبود یابنده این بیماری که تقریباً دو سوم از انواع بیماری ام اس را شامل میشوند با استفاده از اینترفرون ها تحت کنترل و مهار قابل توجهی درآمده و بنحو محسوسی از میزان ناتوانی و سرعت پیشرفت بیماری کاسته گردید.

بتافرون (Betaferon ): نوعی اینترفرون بتا است اینترفرون ها پروتئینی هستند که به طور طبیعی در بدن تولید می شوند تا با عفونت های ویروسی مبارزه کنند عقیده براینست که بتافرون واکنش سیستم ایمنی بدن را تنظیم کرده و باعث کاهش حمله سیستم ایمنی به غلاف میلین میشود این دارو برای بیمارانیکه زمین گیر و ناتوان نیستند و نیز انواع عودکننده ام اس مناسب می باشد در جلوگیری از پیشرفت سریع بیماری و در کاهش تعداد حملات و یا عود بیماری موثر است، تزریق دارو بصورت زیر جلدی است.

آونکس (Avonex) : نوع دیگری از اینترفرون بتاست که بعد از بتافرون توسط شرکت خوراک و داروی آمریکا جهت درمان پیشگیری ام اس نوع عودکننده تائید و سپس وارد بازار داروئی گردید .

اثربخشی آونکس و بتافرون در ام اس نوع حاد و یا در حملات بررسی نشده است . تزریق دارو به صورت هفته ای یک بار و عضلانی است بعداز تزریق آونکس و یا بتافرون در برخی بیماران ممکن است عوارضی شبیه سرماخوردگی بروز کندکه شامل تب ، لرز ، تعریق زیاد و درد عضلانی خواهد بود درصورتیکه با تزریق دو داروی فوق دچار حالت افسردگی شدید باید به پزشک خود اطلاع دهید .

ربیف (REBIF ) : نوعی دیگر از اینترفرون بتا ا ست تزریق آن مانند بتافرون زیر جلدی و سه بار در هفته است . نقش درمانی آن کمک به سیستم ایمنی بدن است تا بیماری به غلاف میلین رشته های عصبی حمله نکنند . ضمناً باعث کاهش التهاب و آسیب به میلین می شود و سیر بیماری را کند می کند . واکنش پوستی در ناحیه تزریق با مصرف قرصهای مسکن قبل از تزریق و با قرار دادن کیسه یخ در محل قبل و بعد از تزریق و تغییر محل تزریق در هر نوبت می تواند باعث کاهش این عوارض شود .

سینووکس (CINOVEX ) : یک BIOSIMILAR (با شباهت فرمول داروئی به داروی آونکس هست) که تزریق آن نیز عضلانی و  هفته ای یکبار می باشد .

رسیژن (Recigen ) : با شباهت به فرمول داروئی ربیف هست و مثل سینووکس این دو دارو توسط شرکت ایرانی سیناژن تولید و در اختیار بیماران ام اس قرار گرفته اند .

سه داروی actoferon, actorif, actovex با شباهت ترکیبی و فرمولی به سه داروی آونکس، ربیف و بتافرون بوده که سازنده آن شرکت خارجی Actoverco بوده و در دسترس بیماران میباشد.

زیفرون (ziferon ) : شبیه بتافرون بوده توسط شرکت داروئی زیست دارو دانش در ایران تولید و نحوه استفاده از آن بصورت تزریقات زیر جلدی و یک روز در میان می باشد .

میتوگزانترون ( Mitoxantron) : داروئی است که برای درمان انواع پیشرونده ثانویه و عودکننده پیشرونده مورد استفاده قرار     می گیرد . تزریق دارو معمولاً هر سه ماه یک بار (جمعاً 8-12 دوز ) و برای 2-3 سال می باشد و با توجه به وضعیت بیمار مقدارتزریق دارو میتواند تغییر کند . این دارو بصورت وریدی تزریق میشود عوارض جانبی شایع آن حالت تهوع ، ریزش مو ، عفونت ادراری و قطع قاعدگی است قبل از تزریق وبعد از آن انجام اکوکاردیوگرافی قلبی ضروری است . زیرا یکی از عوارض مهم این دارو ممکن است cardiotoxicity (عوارض قلبی) باشد که با انجام تست نوارقلب و اکوکاردیوگرافی به این عارضه پی برده میشود.

تایزابری (tysabri ) : یک نوع monoclonal antibody ( منوکلونال آنتی بادی انسانی ) است که در اشکال عودکننده بیماری ام اس بنظر میرسد از اینترفرون ها و گاراتیرامراستات بنحو موثرتری تاٌثیر میکند . تزریق آن ماهیانه یکبار و وریدی است بعنوان عارضه مهم داروئی باید از یک نوع عفونت ویروسی که مغز را به شدت تحت تاٌتیر قرار داده و باعث مرگ یا ناتوانی شدید می شود (PML ) نام برد که بعنوان داروی خط دوم توسط FDA آمریکا مورد تائید قرار گرفته است .

گلا تیرامراستات (copamer and osvimer ) : از داروهای خط اول درمانی در اشکال عودکننده و بهبود یابنده ام اس می باشد . ترکیب شیمیایی آن برخلاف اینترفرون ها از چهارآمینو اسید تشکیل یافته و تزریق آن بصورت زیرجلدی و روزانه می باشد از عوارض شایع آن واکنش محل تزریق بصورت خارش ، قرمزی و سفتی است ، از بین رفتن چربی زیر پوست جای تزریق کمتر از تزریق اینترفرون هاست . بندرت باعث درد قفسه سینه همراه با حالت وحشت و اضطراب بعد از تزریق می شود این دارو توسط دو شرکت داروئی زهراوی و اسوه در ایران ساخته شده و در دسترس می باشد.

داروهای خوراکی موثر در ام اس: میتوان حداقل به سه داروی نسبتاً جدید که توسط شرکت خوراک و داروی آمریکا مورد تایید قرار گرفته اشاره نمود .

فینگولیمود (fingolide ) : اولین داروی خوراکی است که مورد تاٌیید قرار گرفته است مکانیسم اثر دقیق این داروی خوراکی هنوز بصورت صددرصد مشخص نشده ممکن است باعث کاهش لنفوسیت های خون محیطی و کاهش مهاجرت لنفوسیت ها به سیستم اعصاب مرکزی شود . این دارو بصورت کپسول های نیم میلی گرمی است و بیمار روزانه آن را مصرف می کند . به لحاظ عوارض جانبی آن داروی خط دوم درمانی در اشکال عود کننده بیماری ام اس محسوب میشود قبل از مصرف این دارو ، سلامت قلب و چشم و کبد باید حتماٌ توسط بررسی های تخصصی مورد تاٌیید قرار گیرد . ضمناٌ چنانچه بیماران قبلاٌ به آبله مرغان مبتلا نشده اند باید تحت آزمایش قرار گیرند و در صورت لزوم با نظر پزشک اقدام به تزریق واکسن ضد این ویروس نمایند . این دارو توسط شرکت داروئی اسوه در ایران تولید میشود و هم اکنون در داروخانه ها جهت توزیع در دسترس قرار گرفته است.

   دو داروی خوراکی دیگر که بعد از فینگولیمود مورد تاٌیید شرکت خوراک و داروی آمریکا قرار گرفته ولی هنوز در بازار داروئی وارد نشده  است به اسامی OBAGIO) )TRIFLUNOMIDE و(tecfidera) BG12 که در بازار داروئی ایران در دسترس نیست و مورد استفاده درمانی در بیماران مبتلا به ام اس ایران قرار نگرفته است .

لازم به تذکر است که درمان های داروئی استاندارد و رایج که در بالا ذکر شد داروهایی هستند که معمولاٌ بصورت قابل ملاحظه ای روی روند بیماری ام اس تاٌثیر گذار بوده است و بر حسب تشخیص پزشک متخصص بیماری های مغز و اعصاب برای بیمار ام اس با عنایت به نوع بیماری وی انتخاب میشود تا از پیشرفت بیماری ، عودهای مکرر بیماری و افزایش پلاک های ام اس در مغز و نخاع و در نتیجه افزایش میزان ناتوانی بیماری جلوگیری شود . ضمناٌ بعلت اطاله کلام از ذکر درمان های داروئی جانبی بعنوان درمان های علامتی که بر طبق نوع شکایات بیمار بسیار متنوع و گوناگون می باشند خودداری شد .

درخاتمه لازم به تذکر است که برخی از بیماران عزیز مبتلا به ام اس بدلیل استیصال گاهاً از مراجعه به پزشک خود خسته شده و به    درمان های غیر علمی و غیراستاندارد پناه میبرند برای مثال مراجعه به برخی از افراد غیر متخصص و غیر پزشک جهت درمان های علفی و یا گیاهی که معمولاٌ بی فایده بوده و اتلاف وقت و صرف هزینه بیهوده است و یا مراجعه به طب سوزنی و زنبور درمانی نیز که معمولاٌ بی نتیجه است .

 

دانلود فایل Pdf

All Comments (0)
No Comments